Prawdziwe boom. Areał tej rośliny w Polsce wzrósł w ostatnich latach aż czterokrotnie
Soja (Glycine max) to jedna z najważniejszych roślin oleistych i białkowych na świecie. Ze względu na swoje wszechstronne zastosowanie – jako surowiec paszowy, składnik żywności roślinnej i surowiec przemysłowy - od lat odgrywa kluczową rolę w globalnym rolnictwie. W ostatnich sezonach obserwujemy wyraźne zmiany w powierzchni uprawy soi, napędzane zarówno przez czynniki rynkowe, jak i polityki rolne. W Polsce powierzchnia uprawy soi od kilku lat rośnie bardzo dynamicznie. Dane Urzędu ARiMR pokazują, że w 2021 roku areał jej uprawy wynosił około 25,5 tys. ha, w 2022 r. około 47,9 tys. ha, w 2023 r. 44,6 tys. ha, w 2024 r. aż 79,7 tys. ha. To oznacza, że w ciągu kilku lat powierzchnia soi w Polsce niemal czterokrotnie się powiększyła, co świadczy o rosnącym zainteresowaniu tą uprawą wśród rolników.
Dalsza część artykułu pod materiałem wideo
Postęp odmianowy i znaczenie dla regionów
Kluczowym czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju uprawy soi w Polsce jest postęp odmianowy. Dostępność nowych i wczesnych odmian pozwala coraz bezpieczniej uprawiać soję nawet w chłodniejszych rejonach Polski i Europy. Aktualnie w Krajowym Rejestrze Odmian znajdują się 44 odmiany soi o różnej wczesności, dzięki czemu łatwiej wybrać odmianę przystosowaną do konkretnego rejonu.
Opłacalność uprawy i wsparcie finansowe
Decyzja o uprawie soi może być podyktowana z jednej strony dbałością o środowisko, a z drugiej czynnikami ekonomicznymi, czyli opłacalnością uprawy. Oprócz tego, że soja poprawia strukturę gleby i wzbogaca glebę w azot, co czyni ją bardzo dobrym przedplonem dla zbóż, szczególnie pszenicy, to dodatkowo jest samowystarczalna jeśli chodzi o azot, co poprawia opłacalność jej uprawy w porównaniu z innymi roślinami, dzięki możliwości ograniczenia lub nawet rezygnacji z nawozów azotowych syntetycznych. W wielu regionach soja przynosi rolnikom lepsze dochody niż kukurydza czy niektóre zboża, szczególnie przy rosnącym popycie na białko roślinne, pasze i produkty roślinne dla konsumentów. Analizy ekonomiczne pokazują, że uprawa soi w Polsce może być dochodowa, przy średnich plonach 2,5-3,5 t/ha. Cena nasion w skupie to średnio 1800-2200 zł/t.
Należy też pamiętać o korzyściach płynących z dopłat do uprawy roślin strączkowych, co zwiększa atrakcyjność soi i poprawia opłacalność jej uprawy. Soja może być objęta specjalnymi płatnościami obszarowymi w ramach PS WPR. Średnia stawka płatności dla roślin strączkowych w latach 2023-2026 szacowana jest na ok. 204 EUR/ha. Polski program dopłat obejmuje także pomoc „de minimis” na zakup materiału siewnego kwalifikowanego - dotyczy to soi i innych roślin strączkowych. Rolnik, który użyje nasion kwalifikowanych (lub ekologicznych) może uzyskać dopłatę liczoną na hektar zgodnie z ustaloną stawką (np. 115 zł/ha dla soi i innych strączkowych materiałów siewnych). To bardzo ważne wsparcie, ponieważ zakup materiału siewnego soi, to jeden z największych kosztów ponoszonych w przypadku soi. W ramach płatności bezpośrednich UE możliwe jest też uzyskanie dodatkowych środków za spełnienie ekoschematów - np. praktyk związanych z różnorodnością upraw czy prowadzeniem uprawy zgodnie z zasadami rolnictwa zrównoważonego (to może dotyczyć także soi w systemie płodozmianu).
Budowanie krajowego rynku białka
Polska nie jest samowystarczalna jeśli chodzi o komponenty białkowe i ponad 2 mln ton rocznie importuje, więc soja i inne rośliny białkowe doskonale wpisują się w koncepcję budowania krajowego, bezpiecznego rynku białkowego. Na rynkach europejskich rośnie popyt na regionalną soję Non-GMO, która staje się konkurencyjna dla importowanej z Brazylii soi GMO.
Wymagania glebowe i stanowisko
Żeby zacząć uprawiać soję należy pamiętać, że jest to roślina strączkowa o wysokiej wartości gospodarczej, ale jednocześnie dość wrażliwa na warunki glebowe. Niestety często w gospodarstwach, które dopiero decydują się na jej uprawę, trafia testowo na słabsze stanowisko, co od razu stawia ją na straconej pozycji. Jeśli chcemy uzyskać zadawalające plony soi należy przeznaczyć pod jej uprawę dobre gleby. Soja rośnie najlepiej na żyznych, próchnicznych i dobrze napowietrzonych glebach o uregulowanych stosunkach wodnych, które łatwo nagrzewają się wiosną. Najbardziej odpowiednie do jej uprawy są gleby maksymalnie do klasy bonitacyjnej IVa, a najlepiej I-III. Kluczowe dla wiązania azotu atmosferycznego jest uregulowanie odczynu pH. Soja jest bardzo wrażliwa na kwaśny odczyn gleby i reaguje ograniczonym rozwojem brodawek korzeniowych, a także osłabieniem pobierania fosforu, wapnia i magnezu. Optymalne pH gleby dla soi to 6,9-7,2. Korzystnie jest zastosować wapnowanie pod roślinę przedplonową. Odpowiedni dobór stanowiska ma kluczowe znaczenie dla plonowania, prawidłowego rozwoju systemu korzeniowego oraz skutecznego wiązania azotu atmosferycznego.
Inokulacja nasion i zasady siewu
Jeśli soja jest uprawiana po raz pierwszy na danym polu, warto przed siewem zastosować preparat bakteryjny, który w swoim składzie będzie miał bakterie szczepu Bradyrhizobium japonicum, które są specyficzne dla soi, a nie występują naturalnie w polskich glebach. Wpływa to na zwiększenie liczby brodawek korzeniowych na roślinie, dzięki czemu proces wiązania azotu przebiega efektywniej. Nie można tak jak w przypadku grochu, czy innych bobowatych rezygnować z zaprawiania lub zaprawiać zwykłym preparatem bakteryjnym, nieprzystosowanym do soi.
W Polsce optymalnym terminem siewu soi jest 25 kwietnia do 10 maja, ale najkorzystniej jest obserwować wzrost temperatur i przebieg pogody. Soja, jako roślina ciepłolubna, powinna być wysiewana w ogrzaną glebę. Optymalna temperatura gleby na głębokości siewu to 10-12°C. Zbyt wczesny siew w nieogrzaną glebę powoduje opóźnienie i osłabienie wschodów, a także zwiększa ryzyko uszkodzenia młodych siewek przez przymrozki. Docelowa obsada to 50-80 roślin/m2 po wschodach, aby uzyskać ją uzyskać, zaleca się wysiew 600 000 – 800 000 nasion/ha, co przekłada się na 120-180 kg/ha. Najczęściej wybierana rozstawa rzędów jest w zakresie 12,5-25 cm, ale można wysiać soję nawet do 45 cm siewem punktowym. Wąskie międzyrzędzia ograniczają chwasty, natomiast coraz częściej zaleca się szerszą rozstawę, tak aby ograniczyć rozwój chorób w łanie i zwiększyć dostęp do światła. Należy wtedy większą uwagę zwrócić na terminowe stosowanie herbicydów. Soja w początkowych fazach rozwojowych jest narażona na dużą presję chwastów. Ze względu na kiełkowanie epigeiczne, czyli wynoszenie liścieni ponad powierzchnię ziemi, soja powinna być wysiewana dosyć płytko - 3-4 cm.
Nawożenie i perspektywy rozwoju
Soja nie wymaga nawożenia azotem, ale na mniej zasobnych w azot glebach można zastosować dawkę startową 20-30 kg N/ha. Czasem zaleca się też stosowanie dodatkowej dawki w czasie kwitnienia soi. Nawożenie fosforowo-potasowe stosuje się jesienią lub wiosną, w dawce 60-90 kg P2O5 i 80-120 K2O. Spośród mikroelementów warto wybrać preparaty z borem i molibdenem.
Powierzchnia uprawy soi w Polsce i Europie dynamicznie rośnie, napędzana zarówno przez ekonomiczne korzyści, jak i przez zmieniające się preferencje rynkowe. Polskie plantacje osiągnęły w 2024 roku blisko 80 tys. ha, a prognozy wskazują na dalszy wzrost. Opłacalność uprawy soi, dzięki umiarkowanym kosztom, dopłatom i dobrym cenom skupu, czyni ją atrakcyjną alternatywą dla innych roślin. Jednocześnie globalne rynki soi, chociaż pełne wyzwań, oferują szanse rozwoju produkcji, zwłaszcza w kontekście rosnącego popytu na białko roślinne i ekologiczne surowce. W odpowiednich warunkach glebowych, przy zastosowaniu starannej agrotechniki i dobrze dobranej odmiany, soja staje się ciekawą alternatywą dla innych roślin. Jej uprawa może nieść wiele korzyści zarówno dla gospodarstwa, jak również dla środowiska.
- Tagi:
- soja
